Άρθρα
Γιατί τη λέμε μπαταρία και όχι βρύση;
Αν έχετε ψάξει ποτέ βρύση για το μπάνιο, ίσως έχετε προσέξει ότι στα καταστήματα συχνά δεν τη βρίσκετε ως «βρύση», αλλά ως «μπαταρία». Μπαταρία νιπτήρα, μπαταρία κουζίνας, μπαταρία ντουζιέρας.
Και κάπου εκεί γεννιέται η απορία. Τι σχέση έχει η βρύση με τη μπαταρία του κινητού ή του αυτοκινήτου; Η απάντηση κρύβεται σε μια λέξη που ξεκίνησε από τα κανόνια και κατέληξε στο μπάνιο μας.
Στην αρχή ήταν ένα χτύπημα
Η λέξη «μπαταρία» ήρθε στα ελληνικά από το ιταλικό batteria. Αυτό με τη σειρά του προέρχεται από το γαλλικό batterie και, ακόμη πιο πίσω, από το λατινικό battuere, που σημαίνει «χτυπώ». Από την ίδια ρίζα βγαίνει και το ιταλικό battaglia, η μάχη.
Στα παλιά γαλλικά, batterie σήμαινε «χτύπημα». Τον 15ο αιώνα, όταν τα κανόνια άλλαξαν τον τρόπο που γίνονταν οι πολιορκίες, batterie ονομάστηκε ο κανονιοβολισμός και στη συνέχεια η ίδια η συστοιχία από κανόνια που χτυπούσαν μαζί τα τείχη. Έτσι η λέξη πήρε τη σημασία που κρατά μέχρι σήμερα: μια ομάδα από όμοια κομμάτια που δουλεύουν μαζί.
Η μπαταριά του Εικοσιένα
Στην ίδια οικογένεια λέξεων ανήκει και η «μπαταριά», δηλαδή η ομοβροντία. Έφτασε στα ελληνικά μέσα από τα βενετσιάνικα και τα τουρκικά, και τη συναντάμε συχνά στα κείμενα της Επανάστασης, όπου έριχναν μια μπαταριά για να ειδοποιήσουν ή να εκφράσουν τη χαρά τους.
Πώς η συστοιχία έγινε η μπαταρία του κινητού
Το 1749 ο Βενιαμίν Φραγκλίνος έκανε πειράματα με γυάλινες φιάλες που αποθήκευαν ηλεκτρισμό. Τοποθετούσε πολλές μαζί, σε συστοιχία, όπως τα κανόνια μιας πυροβολαρχίας, και ονόμασε το σύνολο battery. Μισό αιώνα αργότερα, το 1800, ο Αλεσσάντρο Βόλτα κατασκεύασε την πρώτη ηλεκτρική στήλη, και από τότε η λέξη καθιερώθηκε για συσκευές που μας παρέχουν ηλεκτρική ενέργεια.
Αυτή είναι η μπαταρία που ξέρουμε όλοι. Η μπαταρία του μπάνιου όμως δεν αποθηκεύει τίποτα και δεν έχει καμία σχέση με τον ηλεκτρισμό. Από πού πήρε λοιπόν το όνομά της;
Και η βρύση; Δύο νερά σε ένα σώμα
Μια μπαταρία μπάνιου ή κουζίνας τροφοδοτείται από δύο σωλήνες, έναν για το κρύο και έναν για το ζεστό. Το ζεστό και το κρύο νερό αναμειγνύονται μέσα στο ίδιο σώμα και βγαίνουν από το στόμιο, στη θερμοκρασία που θέλουμε. Στις μπαταρίες με δύο λαβές αυτό φαίνεται με την πρώτη ματιά: δύο ίδιοι μηχανισμοί, δίπλα δίπλα, που δουλεύουν μαζί. Με άλλα λόγια, μια μικρή συστοιχία.
Αυτή είναι και η πιο τεκμηριωμένη εξήγηση για το όνομα. Ανάλογη λογική συναντάμε στα γερμανικά, όπου η αναμεικτική βρύση λέγεται Mischbatterie. Η λέξη σχηματίζεται από το ρήμα mischen, που σημαίνει αναμειγνύω, και από το Batterie. Κατά λέξη, μια συστοιχία που ανακατεύει.
Στις σημερινές μπαταρίες μονής λαβής η ανάμειξη γίνεται μέσα σε ένα φυσίγγιο και οι δύο μηχανισμοί δεν είναι πλέον ορατοί. Το όνομα όμως έμεινε.
Τι λένε τα λεξικά
Τα ελληνικά λεξικά καταγράφουν τη λέξη «μπαταρία» και με τη σημασία της αναμεικτικής βρύσης ή του μίκτη νερού. Δεν αναφέρουν όμως πότε ακριβώς η βρύση άρχισε να λέγεται έτσι. Ακόμη και ο γλωσσολόγος Νίκος Σαραντάκος, που έχει γράψει για την ιστορία της λέξης μπαταρία, παραδέχεται ότι για τη μπαταρία του μπάνιου δεν υπάρχει μια σαφώς τεκμηριωμένη εξήγηση.
Οι άλλες εξηγήσεις που κυκλοφορούν
Μια εξήγηση που κυκλοφορεί είναι ότι το ζεστό και το κρύο θυμίζουν τον θετικό και τον αρνητικό πόλο μιας ηλεκτρικής μπαταρίας. Η εικόνα είναι εύστοχη, αλλά δεν στηρίζεται σε κάποια πηγή.
Μια άλλη εκδοχή θέλει τη λέξη να προέρχεται από το γαλλικό batterie de cuisine, το σύνολο των χάλκινων σκευών της κουζίνας. Τα σκεύη αυτά πήραν το όνομά τους επειδή ο χαλκός ήταν σφυρήλατος, δηλαδή χτυπημένος. Όποια εκδοχή κι αν εξετάσουμε, όλοι οι δρόμοι οδηγούν στο ίδιο λατινικό χτύπημα.
Μπαταρία, κάνουλα ή βρύση;
Η «βρύση» είναι η λέξη που χρησιμοποιούμε στην καθημερινότητα και είναι απολύτως σωστή. Όταν όμως θέλουμε να είμαστε ακριβείς, κάνουμε μια διάκριση.
Μπαταρία
Δέχεται κρύο και ζεστό νερό και μας επιτρέπει να ρυθμίζουμε τη θερμοκρασία. Είναι αυτή που μπαίνει σε νιπτήρα, νεροχύτη, ντουζιέρα, μπανιέρα και μπιντέ. Σε ελληνική μετάφραση ενός τεχνικού κανονισμού η αναμεικτική μπαταρία περιγράφεται ακριβώς έτσι: εξάρτημα που συνδέεται και με τον σωλήνα του κρύου και με τον σωλήνα του ζεστού νερού.
Κάνουλα
Συνδέεται με μία μόνο παροχή και απλώς ανοίγει ή κλείνει το νερό. Τη συναντάμε, για παράδειγμα, στην παροχή του πλυντηρίου, στο μπαλκόνι ή στον κήπο.
Έτσι, την επόμενη φορά που θα ψάξετε βρύση για το μπάνιο ή την κουζίνα, αναζητήστε «μπαταρία». Θα βρείτε όλους τους τύπους στις μπαταρίες μπάνιου και στις μπαταρίες κουζίνας. Κι αν δεν ξέρετε από πού να ξεκινήσετε, ο οδηγός επιλογής μπαταρίας μπάνιου εξηγεί τις διαφορές με απλά λόγια.
Πηγές
- Νίκος Σαραντάκος, Για ποιον χτυπάει η μπαταρία;, ιστολόγιο «Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία», 2022
- Βικιλεξικό, λήμμα «μπαταρία»
- Wiktionary (γερμανικό), λήμμα «Mischbatterie»
- Ευρωπαϊκή Επιτροπή, σύστημα TRIS, ελληνική μετάφραση τεχνικού κανονισμού για τα υδραυλικά εξαρτήματα